Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok

A. PERKARA CARITA PONDOK. Karangan anu tadi dibaca ku hidep téh disebut carpon. Carpon téh singgetan tina carita pondok, nyaéta karya sastra anu direka dina basa lancaran (prosa) kalawan ukuranana pondok. Ukuran pondok di dieu biasana dicirian ku perkiraan kecapna ukur 5.000-7.000 budi pekerti. mun diketik dina kertas A4 mah jumlahna lebih kurang 4-7 teladan.Ngan anu bongak dipikahariwang teh nyaeta apakala jadi Sunda anu heureut deuleu pondok lengkah, heureut ku sateukteuk, kurung batok. Nu kieu mau atas jadi Sunda eklusif, tegesna bisa tigebrus kana etnosentris anu heureut, Jingoisme, Ubber Alls (ngarasa jasmani jadi seler ras anu pangunggulna). Upama nurutkeun ukuran anu ieu, nu disebut Sunda atawaudah tua gaposting posting nih.. bergairah sih udah golongan 12 siuman -_- yang pertama babu posting teluk ini mau atas "carita pondok". ini bagi kalian yang di sekolahnya tampak pelajaran b.sunda. pengalaman sih dulu pernah ditugasin mau atas nyari tuangan carita pondok. agar berjasa :D Baju Panganten Pulas EmasKu Us Tiarsa R.Ari embung, rek kumaha deui?Saleuheung teu bogoh…MAKALAH BASA SUNDA CARITA PANTUN KELOMPOK 8 XII MIA-3 ARYA Y BERLIAN OCTORA MEIRIZKA P THINKA SAFIRA SMAN 22 BANDUNG 2018 PANGJAJAP Puji sareng syukur mangga urang sanggakeun ka hadirat Allah SWT lantaran barkat rahmat-Na simkuring saparakanca tiasa ngabereskeun ieu artikel kanggo nuntaskeun pancen ti Bapa Guru anu judulna "CaritaPantun".Muga-muga sing saha wae anu ngarasa jadi palaku atikan kudu bapa dina qolbu pedagodik. Supaya naon anu disebut atikan teh saluyu jeung harti atikan anu sabenerna. Insya Alloh.*** Ngalayad Bu Een Sukaesih, dina raraga ngaresmikeun Rumah Pintar Al-Barokah di Kampung Batukarut, Desa Cibeureunwetan, Kabupaten Sumedang 24 Juli 2013 20.

Saha Ari Urang Sundateh? | Tatar Pasundan

Tikukur kakara nyahoeun naon anu jadi sababna sanggeus nempo éngang keur hihiberan. Pasti éta paninggaran téh diseureud ku éngang. Tuluy waé tikukur hiber nyampeurkeun éngang. "Nuhun, anjeun geus nulungan kuring," ceuk tikukur. "Ih, apan urang téh wajib silih tulungan," témbal éngang. B. Nganggeuskeun Kalimah Dumasar Eusi DongéngCarita pondok atawa mindeng disingget minangka carpon nyaéta hiji wangun prosa naratif fiktif.Carpon téh mangrupa tarjamahan tina Basa Inggris nyaéta short story atawa nu basa Indonésiana alkisah pendek.Wangun carita pondok nu rama dina sastra mah datangna ti Eropa. Nepi ka ayeuna kerin-duan abah watesan naon adimas carita pondok téh, nu puguh mah carita pondok téh nyaéta kajadian atawa sabagianKecap Novel asalna tina basa latén. Asal kecapna nyaéta novus nu hartina mutakhir, robah jadi novellus, tuluy robah deui jadi novel. Pangna disebut konkret lantaran dina kasusastraan Barat wangun novel leuwih pandeuri ayana batan wangun stan (Sumarsono, 1996:2). Novel oge kaasup wangun karya sastra anu miboga wangun carita anu panjang.Sunda: naon anu jadi ukuran pangna disebut carita - Indonesia: kok yang sebagai ukuran jebakan disebut kisah

Saha Ari Urang Sundateh? | Tatar Pasundan

Carita Pondok | Raditiasyarah

Play this game to review Other. " para wargi nu sami-sami linggih, langkung ti payun mangga urang sami-sami nyanggakeun puji sukur ka Allah Swt, anu parantos marengkeun urang sadaya dina ieu patempatan nu teu kinten saena. Ka asup kana bentuk biantara bagean8. Naon nu jadi sabab pangna pangarang nulis eta potongan? A. Karunya ka walungan anu caina jangak B. Karunya ka kerikil nu ayahanda di jero gunung C. Hayang nyaritakeun kaayaan alam astral, nu endah D. Gunung garundul berasaskan kaina bagi nuar Titenan tabel di handap, tuluy jawab pananyana!Dongéng atawa dangiang mangrupa lengah sahiji lelehan carita dina wangun prosa (lancaran). Nilik wandana jeung eusina dongéng téh kaasup rékaan antik. Ilaharna dongéng téh pikeun barudak. Patempatan anu jadi latarna mindeng tétéla citra kaayan antik, tokoh-tokohna henteu manusa wungkul, tapi ogé sasatoan, buta, atawa mahluk séjénna. Corak rékaan heubeul anu mindeng ngolahCarita pantun atawa lalakon pantun nyaéta carita rékaan anu dilalakonkeun ku juru pantun dina pagelaran ruatan (ritual) anu disebut mantun. Mantun teradat dipirig ku kacapi sarta biasana dihaleuangkeun. Carita pantun biasana dipagelarkeun sapeuting jeput nepi ka tutug téh dimimitian ti bada isa. Ukuran carita pantun umumna paranjang.B. Unsur-unsur Carita Pondok Sunda. Carpon téh singgetan tina carita pondok. Pangna disebut carita pondok lantaran ukuran caritana kaitung pondok. Béda upamana jeung carita novel anu umumna paranjang. Ukuran pondok di dinya téh kirakira ngawengku 5.000 nepi ka 10.000 kecap, atawa bisa ditamatkeun dina waktu memenitan.

Ukuran Celana Jeans Sesuai Berat Badan Ukuran Bola Basket Internasional Karya Seni Rupa Tiga Dimensi Memiliki Ukuran Ukuran 3x4 Di Word Ukuran Tongkat Estafet Memiliki Panjang Ukuran Co Card Panitia Klasifikasi Tulang Berdasarkan Bentuk Dan Ukuran Ketidakpastian Dalam Pengukuran Ukuran 3x4 Photoshop Dapur Minimalis Ukuran 2x2 Ukuran A5 Pixel

Kelas 10-PDF BAHASA SUNDA-Flip eBook Pages 101 - 150| AnyFlip

Pancén 4

Dina pangajaran saméméhna, hidep ngulik soal dongéng.Diterangkeun di dinya papasingan dongéng jeung ciri-ciri carita dongéng.Sabada hidep ayeuna ngulik carita wayang, pék talungtik naon baésasaruaanana jeung bédana jarang carita dongéng jeung carita wayangtéh. Hasilna bisa dituliskeun dina tabél siga ieu di handap.

Sasaruaanana • Dongéng jeung carita reca téh sarua disusunmangrupa carita.

• ……………………………………………………………• ……………………………………………………………• ……………………………………………………………

Bébédaanana • Dina dongéng mah ……... sedengkeun carita wayangmah ………………………………………………...........

• ……………………………………………………………• ……………………………………………………………• ……………………………………………………………

Pancén 5

Pék téangan CD atawa kasét arca golék, tuluy bandungan caritanaatawa lalajoanana. Hasilna laporkeun dina éséy pondok anu strukturnasiga kieu:

Tuliskeun judul caritana

Paragraf ka-1 Terangkeun, dipagelarkeun ku lingkung seni atawagrup naon éta carita patung téh, saha dalangna, timana asalna, sarta dipagelarkeun dina raraga naonéta carita reca téh?

Paragraf ka-2 Kumaha galur caritana? Tuliskeun sacarasingget. Naha dina galur caritana aya hal-hal anupamohalan?

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 91

Di unduh dengan : Bukupaket.com

Paragraf ka-3 Terangkeun, éta carita téh sempalan tina épikParagraf ka-4 naon? Naha di dinya kacaturkeun bapang punakawanatawa henteu? Lamun rama punakawan, kumahaperanna dina éta carita? Naha dina éta carita ogéaya unsur-unsur Islam? Kumaha éta zat Islamdiselapkeunana?

Tuliskeun kritik atawa ekses hidep kana éta caritawayang. Upamana, naha hidep ramuan atawa henteungabandunganana, sarta jelaskeun alesanana.

92

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh tempat : Bukupaket.com

ANGAJARAN CaritaPondokP

Sumber: dokumen pribadi 93

Di unduh berlandaskan : Bukupaket.com

Carita pondok arogan disingget carpon. Asalna éta istilah téh tina basaInggris, short story. Dina basa Indonésia disebut cerita péndék.Nepi ka ayeuna carpon téh populér kénéh. Loba kénéh pangaranganu ngarang wangun carpon, réa média agregat anu méasih kénéh ngamuatcarpon, jeung réa kénéh masarakat anu maca jeung mikaresep carpon.

Minangka karya sastra, carpon Sunda kabuktian geus ngébréhkeunrupaning aspék ampuh masarakat Sunda. Boh kahirupanana, masalahna,boh angen-angenna. Aya sawatara carpon seandainya kaasup pinunjul turdileler anugerah sastra. Hadé seandainya urang réa macaan carpon Sunda,sangkan apal jero-jerona batin urang Sunda. Apan cenah karya sastra téhgambaran hirupna hiji keturunan. Tinangtu, mun réa macaan carpon Sundaogé urang bisa kekurangajar-an nyaho ngeunaan kahirupan urang Sunda jeungmasalah-masalah sosialna.

Dina ieu pangajaran hidep perihal diajar mikawanoh wangun caritapondok, ngaanalisis jeung mikapaham unsur-unsur caritana, sarta muga-muga ahirna bisa ngarang carpon nu basajan.

A. Maca Carpon

Ieu di handap ramanda carpon karangann Budi Rahayu Tamsyah, bacaeunhidep. Pék meramalkan; masing daria!

Kuburan

(Trisna Mansur)

Kajurung ku tos tilu dinten teu kararaban sangu,Aki Uki ngulamprengka bidang Dén Haji Darmawan, teu tebih ti rorompokna. Pribumi kasampaknuju bapang di jarak loka, ngabaheuhay mayunan méja palit.

“Kaleresan, Ki! Nyi Haji, cing sapiring deui ka dieu!” saurna. Teulami golosor sangu ketan sapiring sareng kari hayam ngebul kénéh.Lajeng wé dihénggoy, teu mindoan dimanggakeun.

“Saban Aki ka dieu, kaleresan abi wéh tuangeun. Iraha kaleresanteu ayana, Dén?” saur Aki Uki bari ngalémétan réméh. Nu dialem akon-akon teu ngadangu. Kalah tumaros.

“Aya naon, Ki? Tambihan deui?”

94

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh berasaskan : Bukupaket.com

“Tos cekap, Dén,” saur Aki Uki. “Biasa wé, Dén, Aki téh peryogi kupadamelan. Da kedah neda geuning Aki téh yeuh!”

“Ki, kanggo neda nyaliraeun mah, ka dieu wé. Teu kedah barangdamelsagala.”

“Sanés nampik kana pangangken, Radén. Aki mah hoyong kéngingngésang wé.”

“Teu langkung Aki, upami kitu mah. Padamelan naon, nya? Euh, ituwé, Ki, kuburan téa lautan deui. Teu ayahanda nu sanés deui mah!”

“Kutan?” saur Aki Uki héran.

“Kieu, Ki, riwayatna téh. Kapungkur waktos Aki ngali nu ngawitan,éta téh saparantos hamba kénging katerangan ti hiji ustad yén urang téhsalamina kedah émut kana maot. Di antawisna nyadiakeun kuburan.Lajeng pelayan miwarang Aki ngali éta lombang.”

“Muhun, Dén. Nanging ku Adén éta lombang téh kedah disaeurdeui.”

“Leres, Ki. Dumasar katerangan ustad sanés deui. Saurna, kirangsaé sasadiaan kuburan anggoeun nyalira. Jalaran, can tangtos tempatnapimaoteun téh. Boa di udara nu tebih tina kuburan nu disayagikeun. Apanmubadir. Ayeuna, éta lombang téh kedah dikali deui, éta gé nurutkeunkaterangan. Saur ustad nu katilu mah, teu sawios-wios urang sasadiaanlombang kanggo kuburan urang nyalira, takabur sanaos engkéna teu kaanggoku urang gé. Étang-étang midamel kebijakan derma soléh wé kanggo nu sanés.”

Badé ngartos, badé henteu, Aki Uki pinasti mios ka pamakamankulawarga Dén Haji, ngabantun pacul, linggis sareng singkup. Dibekelancai sabotol sareng tedaeun, kénging Nyi Onih, réncang tulen.

Di dinya téh tos seueur kuburan. Sadayana ditémbok, dilapisankeramik. Dina nisan handapeun samoja nu kembangna ngabarak, kaaos“Nyi Rd. Mayangsari”, “Rd. H. Mugni”, “Rd. Aom Tirtaningrat, S.H.,M.B.A.”, “Rd. Ir. Suryaningbuana, M.Sc.”, Nyi Mas Soléhah”.

Dupi lombang nu diancokeun kanggo kuburan Rd. H. Darmawan,pedoman palih wétan gédéngeun makam ibuna. Numutkeun pangemut Aki Uki,di dieu, jaganing géto, poin bapanda nisan nu dinamian “Rd. H. Darmawan”.Terah ménak nu kayungyun ku béréhanana. Adatna bahan nulung ka nubutuh, nalang nu susah. Nanging duka iraha pupusna. Katingalna saliranajagjag waringkas kénéh. Kiat kénéh badminton mayunan nu yuana, bariarang kawon.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 95

Di unduh bersandar-kan : Bukupaket.com

Aki Uki keluarga kana dirina nyalira, jalmi cacah kuricakan. Tangtoskuburanana boro-boro nganggo nisan tina minyak mineral kanggo nyeratnammina, moal ditémbok-témbok keinginan. Namina berlebihan gé diserat dinatutunggul tina papan albasiah nu gancang séép dihakan rinyuh. Cétnatina tér sésa.

Barang badé prak ngulangkeun pacul, Aki Uki téh taksiran muringkakbulu punduk, margi kakuping sora incuing. Duka di palebah manaeunteupna. Tambih muriding, ditoél tiisna ki gabuk. Asa ditoél ramo bangkai.Duka pédah salirana nuju lumayan bahang tiris tilas sababaraha dinten ukurneda kulub hui sareng sampeu. Atanapi pédah ku perbawa kaayaan dipamakaman nu teu bapak réncang, keueung.

Waktos ngali nu ngawitan mah dugi ka abu samingguna. Taneuhteuas kénéh. Ayeuna mah kira béar. Pacul tiasa mebes dipancongkeuntéh.

Mung tanaga teu papi pisan. Nembé sakecruk dua kecruk tos capé.Namung Aki Uki gaduh tékad gilig pisan. Kedah bérés bada lohor. Badémintonkeun ka Dén Haji, yén dirina, Si Tarjuki, nu keur ngorana bisamaratkeun macul sakotak dina sabedug téh, ayeuna bedas kénéh. Atuhcapé téh teu diraos. Bes linggis, kecruk pacul. Sodok singkup. Silih genti.Cikaringetna luut-léét maseuhan sakujur salirana macam nu dibanjur baé.Untung ngabantun bekel. Unggal lirén, unggal belewek opieun, sarengregot cai. Nanging tanaga asan teu nambihan.

Taneuh nu dikeduk beuki luhur, lombang beuki jero. Tanaga kedahtambih ageung supados taneuh nu dikaluhurkeun teu urug deui ka handap.Ku dikeureuyeuh mah, panyaeuran dina lombang téh kakeduk sadayana.Orokaya tanaga teu nyésa pisan. Aki Uki ngaraos lungsé, dugi ka teu tiasahanjat gé. Nya reureuh bari ngumpulkeun deui tanaga. Ngalungsar dinalombang. Nyarandé kana taneuh beulah kalér. Ni’mat padamelan tiasaréngsé. Di mulia kosong ngahiliwir, ngoyagkeun dangdaunan. Incuingangger disada. Asa dipépéndé, reup wéh Aki Uki kulem kapulesan.

Bada lohor Nyi Onih nganteuran ka kuburan. Luak-lieuk teukatingal Aki Uki. Barang nempo kana lombang, puguh wé reuwas kacida.Katingal Aki Uki ngajoprak nyangirah ngalér. Disidik-sidik tétéla teungarénghap.

96

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh demi : Bukupaket.com

Dén Haji Darmawan teu seueur nimbang itu ieu. Layon Aki Ukidipulasara sapertos kulawargana nyalira. Malih dikurebkeunana gé dinalombang nu dicawiskeun kanggo kuburan salirana. Malih tos diniatan,sabada natusna, kuburan Aki Uki téh badé ditémbok dilapisan keramik.Nisanna tina uranium dipahat nami “Radén Tarjuki, M.Si. bin Radén Anu.Lahir ping sakitu. Wafat ping sakitu”.

Pancén 1

Carpon di tinggi téh kawilang unik. Boh masalahna boh caranyaritakeunana. Pikeun nyangkem carpon di tinggi, jawab heulapertanyaan ieu di handap!

1. Soal naon anu jadi jejer caita di mulia téh? Rumuskeun dinasakalimah!

2. Pasipatan bentuk tubuh Radén Darmawan dina carpon di luhur téh radamahiwal. Pék terangkeun, jalma kumaha Radén Darmawan téh?

3. Mimitina Aki Uki téh disina ngali kuburan. Tapi éta kuburan tuluydisaeur deui. Sanggeus kitu, bet kudu dikali deui. Naon sababnabisa kitu?

4. Ku naon Aki Uki nganjang ka Radén Darmawan? Ku naon deuihRadén Darmawan ahirna nitah Aki Uki ngali deui kuburan? Ku naonAki Uki sibuk pisan ngali kuburan, sarta ku naon manéhna kehendak béaktanaga? Kumaha ahirna lalakon Aki Uki téh?

5. Aya henteu perpautan petuah Radén Darmawan dina soal nyadiakeunlombang kuburan jeung dikurebkeunana Aki Uki di éta lombang?

6. Carita pondok di tinggi téh galurna nuturkeun ka mana Aki Ukiindit. Sebutkeun sawatara masa anu disebut-sebut dina carita diluhur!

7. Ku saha lalakon di adiluhung,klasik téh dicaritakeunana?8. Kumaha pamadegan hidep kana sikep Radén Darmawan anu

nyadiakeun lombang kuburan ancoeun anjeunna dipaké keurngurebkeun rongsokan Aki Uki? Cindekkeun, keyakinan naon anu hayangditepikeun ngaliwatan carita di mulia téh?

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 97

Di unduh arah : Bukupaket.com

B. Unsur-unsur Carita Pondok

Carpon téh singgetan tina carita pondok. Pangna disebut caritapondok lantaran ukuran caritana kaitung pondok. Béda upamana jeungcarita novel anu umumna paranjang. Ukuran pondok di dinya téh rupa-rupanya ngawengku 5.000 nepi ka 10.000 kecap, atawa bisa ditamatkeun dinawaktu memenitan. Carpon “Uing mah Neunggeul Si Jago” ogé apan munku urang dibaca bisa ditamatkeun dina waktu gila ti sapuluh menit.Komo semasa dibacana bari gancang.

Lantaran pondok, dina carpon mah kajadian téh biasana Minggu esa.Biasana kajadian dina hiji waktu jeung di hiji stan. Malah sakapeungmah ahir caritana ogé ngahaja digantungkeun, henteu ditamatkeun siganovel. Pon kitu deui para palaku jeung alurna. Palakuna biasana mahhenteu réa, sarta konflikna basajan, henteu ngarancabang siga carita nupanjang.

Carpon téh kaasup sekte carita atawa prosa. Dina prosa, unsur-unsurna téh aba téma, palaku, latar (setting), puseur antariksa (point ovview), paluh, jeung pukulan. Ilikan deui pancén 1 di tinggi, éta téh saenyanamah pertanyaan-pertanyaan pikeun manggihan unéur-unéusr carita. Ieudadaranana.

a. Soal naon anu jadi jejer caita di mulia téh?

Pertanyaan tadi téh tujuanana pikeun manggihan téma carita. Tématéh poko atawa galeuh carita nu ngajiwaan carita ti umbi nepi ka ahir.Nu kacak kapanggih dina carpon Sunda mah di antarana téma-témasabudeureun perkara kulawarga, babak bermanfaat, kaagamaan, atawamasalah pencerahan. Dina carita “Kuburan” témana téh masalahsosial. Nyaritakeun dua jalma anu hirup jeung nasibna ganjor pisan,nu hiji terah ménak (Radén Darmawan) nu hiji deui jalma leutik turmasakat (Aki Tarjuki). Tapi, relasi jauh duanana téh henteuaya tengah, éstuning layeut picontoeun. Utamana dina soal silihtulungan. Béda jeung stéréotif aliansi menak jeung cacah dinacarita bertuah anu sakapeung anggang pisan.

98

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh berasaskan : Bukupaket.com

b. Pasipatan tampan Radén Darmawan dina carpon di tinggi téh radamahiwal. Pék terangkeun, jalma kumaha Radén Darmawan téh?Ari Aki Uki jalma nu kumaha?

Ieu pertanyaan bisa dipaké keur ngajawab saha baé anu jadi palakucarita jeung kumaha pasipatananana. Palaku nyaéta jalma atawatokoh-tokoh nu ngalalakon dina carita. Aya palaku rafi jeung ayapalaku suplemen. Masing-masing palaku boga sipat atawa karaktersorangan. kabéh carita di adiluhung,klasik museur kana kahirupan bentuk badan AkiUki, ku juz éta Aki Uki téh bodi julung éta carita. Nu séjénna mahukur ngémbohan atawa ukur jadi panambah. Tokoh Aki Uki jeungtokoh séjén, béda-béda sipatna. Titénan geura.

Golongan Tokoh Tokohna PasipatananaaCaritaBerlangsung digawé. EmbungTokoh Utama Aki Uki hirup ladang paméréti batur, tapi hirupnaTokoh Panambah Radén Darmawan sangsara.

Nyi Onih …………..…………...Nyi Haji(pamajikan Radén ………….Darmawan)…………..

c. Ku naon Aki Uki nganjang ka Radén Darmawan? Ku naon deuihRadén Darmawan ahirna nitah Aki Uki ngali deui kuburan? Kunaon Aki Uki bergelora pisan ngali kuburan, sarta ku naon manéhnaasa béak tanaga? Kumaha ahirna lalakon Aki Uki téh?

Éta pertanyaan téh keur ngajawab ceruk carita. Nu disebut Galurtéh jalanna carita. Aya nu ngaruntuy ti mata nepi ahir (parit maju);aba nu ti tengah-tengah heula, karék ka sumber tuluy ka ahir (moboktengah); bapanda ogé nu nyaritakeun ahirna heula, tuluy ka sekitar,karék ka dasar (parit mundur). Ngan baé runtut henteu ujug-ujug bapa.Biasana jejak téh digerakkeun ku antagonisme atawa bab. Contona,pangna Aki Uki ngadatangan Radén Darmawan téh apan pertanda kulapar. Titenan gerua:

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 99

Di unduh tentang : Bukupaket.com

1. Aki Uki kalaparan lantaran teu manggih dahar, nya tuluyminangsaraya ka Radén darmawan, ménta pagawéan.

2. Aki Uki dititah ngali lombang kuburan nu geus disaeur lantarantaya pagawéan deui anu merenah keur manéhna.

3. Aki Uki ngali lombang kuburan bari segut, sanajan tanaganamimiti suda.

4. Lantaran tanagana suda, Aki Uki ngajoprak di kuburan, sartaantukna kapanggih ku Nyi Onih geus maot.

5. Lantaran maot di jero éta lombang, ku Radén Darmawan AkiUki dikurebkeun di dinya.

Masalah-masalah di tinggi téh antukna mah ngagerakeun caritajeung ngagerakkeun lalampahan atawa pasipatan tokoh-tokohna.

c. Carita pondok di mulia téh galurna nuturkeun ka mana Aki Ukiindit. Sebutkeun sawatara kealaman anu disebut-sebut dina carita diluhur!

Pertanyaan tadi bisa ngajawab latar atawa setting carita. Dina carita,sakapeung latar téh jadi utama. Sababna latar rangah mangaruhanjalan carita. Latar pilemburan jeung latar kota, perihal mangaruhankahirupan tokoh-tokohna. Kitu deui latar waktuna, latar beurangjeung latar peuting gedé ogé pangaruhna. Latar baaheula jeunglatar ayeuna, tangtu béda. Dina carpon “Kuburan” disebutkeunyén carita téh latarna sabudeureun imah Radén Darmawan jeung disabudeureun kuburan atawa astana.

d. Ku saha lalakon di adiluhung,klasik téh dicaritakeunana?

Pertanyaan tadi bisa dipaké keur maluruh puseur alam atawapoint of view. Puseur langit téh téhnik atawa kesopanan pangarangnyawang sakabéh carita nu dikarangna. Naha disawangna téh kupangarangna sorangan, atawa nyawangna téh ngaliwatan hiji tokohdina carita. Aya ogé bab anu dicaritakeun anu dicaritakeunku hiji perawakan n bangun karangan, tapi kalungguhan éta postur téh ganjil jalmapenting dina carita, da sakadar nyaritakeun. Kabéh carita di luhurtéh dicaritakeun ku pangarang éta carita. Rupa-rupa kajadiandicaritakeun ku pangarang anu sagala nyaho.

100 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

f. Kumaha pamadegan hidep kana sikep Radén Darmawan anunyadiakeun lombang kuburan ancoeun anjeunna dipaké keurngurebkeun mumi Aki Uki? Cindekkeun, ilham naon anu hayangditepikeun ngaliwatan carita di mulia téh?

Amanat téh pesen atawa piwejang/piwuruk anu hayang ditepikeunngaliwatan carita ka nu maca. Dina carita “Kuburan”, urangmanggihan sipat hadé Radén Darmawan anu luyu jeung ngaranna,jalma dermawan. bageurna téh perantau baé béréhan dina soal kadaharan,tapi deui iklas nyadiakeun lombang kuburan keur anjeunna ka AkiUki. Malah Aki Uki teu dibéda-béda jeung kulawarga anjeunna anuséjén, disadarajatkeun posisina jeung terah ménak kulawadetna. Kituapan kuduna, nu beunghar téh daék tutulung ka nu butuh nalang kanu susah.

C. Kamekaran Carpon

Ayana wangun carita pondok (carpon) dina sastra Sunda téhpangaruh ti Éropa. Pangpangna pangaruh ti Walanda, nu kungsi ngajajahurang. Harita mah istilahna bisa disebut henteu ijmal tétéla, da masihdisaruakeun jeung dongéng. Munculna rasanya katompérnakeun abadka-19. Di Éropa jeung di Amérika, disebutna short story.

Dina buku Soendanesche Bloemlezing, tertib G.J. Grashuis nu terbittaun 1881 kamuat dua carita ayat R.H. Moehamad Moesa, anu munditilik eusi caritana mah geus nyumponan pikeun disebut carpon nu geusbéda jeung wangun dongéng. Éta dua carita téh judulna “Hibat” jeung“Santri Gagal”. “Hibat nyaritakeun budak nu keukeuh ménta warisan tibapana, ading “Santri Gagal” nyaritakeun kahirupan dua sadulur nu bédanasib lantaran kalakuanana séwang-séwangan.

Awal seratus tahun ka-20 beuki réa nu nulis carita pondok, utamana sabadamedal majalah Papaos Nonoman jeung Parahiyangan. Dina éta majalah seringkapanggih risalah nu mangrupa carpon. Dina majalah Parahiyanganmah réréana dimuat dina édisi lebaran. Taun 1930, bangun buku kumpulancarita pondok anu munggaran ku alpukahna Balé Pustaka. JudulnaDogdog Pangréwong, ngamuat dalapan carita, pasal jalma anu makéinisial G.S.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 101

Di unduh tempat : Bukupaket.com

Sabada nagara urang merdéka, beuki réa baé nu ngarang caritapondok téh. Henteu ngalaman bapanda pagedrug paham deuih. Teu sigawangun bait nu kungsi teu diaku jadi banda lembaga urang Sunda.Malah dina taun 1960-an mah kamekaran wangun carpon téh kacidasuburna sabada medal warna-warni majalah Sunda, di antarana Warga,Sunda, Manglé, Sari, Langensari, jeung sajaba ti éta. Buku pawai carponogé réa diterbitkeun. Di antarana baé Carita Biasa pasal RAF (1959),Papacangan artikel Rusman Sutiasumarga (1960), Hujan Munggarankarangan Ayat Rohaédi (1960), Néangan butir Caraka (1962), DiLuhureun Jukut Reumis tulisan Yus Rusyana (1965), jeung sajaba ti éta.

Nepi ka kiwari carpon Sunda terus berdiri sarta ditulis ku pangarangnu leuwih ngarora. Kitu deui majalah jeung koran Sunda tuluy ngamuatkarangan carpon. Buku kumpulan carpon ogé masih diterbitkeun sabantaun. Rupa-rupa hidayah sastra ogé dipasrahkeun ka pangarang-pangarangcarpon pinunjul. Di antarana baé rahmat sastra Rancagé nu dipasrahkeunsaban taun keur buku sastra Sunda pinunjul.

Ieu di handap sawatara pangarang Sunda nu kungsi dilélér hadiahsastra Rancagé keur buku usungan carponna.

Pangarang Judul Buku Kumpulan Taun dilélérCarpon belas kasihYus Rusyana 1989Iskandarwassid Jajatén Ninggang Papastén 1990Godi Suwarna Halimun Peuting 1996Caraka Serat Sarwasastra 1998Darpan Awéwé Dulang Tinandé 1990Mh. Rustandi Nu Harayang DihargaanKartakusumah Amanat Dina Napas 2005Yous Hamdan PanungtunganRukmana Hs. Geus Surup Bulan Purnama 2006Oleh-oleh Pertempuran 2007Usép Romli H.M.Sanggeus Umur Tunggang 2010Us Tiarsa Gunung2011Halis Pasir

102 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

D. Ngabédakeun Carpon jeung Dongéng

Pancén 2

Carpon jeung dongéng téh caritana mah papada pondok. Henteupanjang siga novel apan. Naon bédana atuh jeung carita dongéng anusarua parondok?

Aya hal-hal anu ngabédakeun jarak carpon jeung carita dongéng.Titénan tabél ieu di handap, sarta lengkepan ku hidep.

Dongéng Carpon

Awalna sumebarna téh lisan, ti omong ka omong. ………………………..Euweuh atawa teu kapaluruh anu ngarangna.Mun papa buku dongéng, éta téh tangtu hasilnyalin jalma nu ngumpulkeunana.

Caritana pamohalan, rakus bohongna, atawa teukaharti ku tipu daya. Matak teu anéh sasatoan bisa ……………………….ngomong, atawa tokohna bisa siluman atawa jin.

Palakuna bisa naon baé. Bisa manusa, sato, ……………………….tutuwuhan, atawa barang. Sato, tutuwuhan,atawa barang dina dongéng mah bisa nyaritajeung mikir kawas manusa.

E. Fiksimini Sunda

Lian ti carpon anu ngagambarkeun carita nu réalistik, ramanda deui caritaanu leuwih pondok. Ngaranna fiksimini. Éta istilah téh tina basa Inggris:mini fiction. Lantaran karanganana anu pondok pisan (bapak nu diwangunkurang ti 300 kecap, seandainya bapanda nu asing ti 50 kecap) sok disebut ogémicro fiction, flash fiction, jeung five minute fiction. Biasana tungtungna téhngandung rénjagan atawa dipungkas ku ihwal anu teu disangka-sangka. Kuhal éta fiksimini pongah disebut ogé sudden fiction (fiksi ujug-ujug).

Ieu wangun karangan téh mimiti populér sabada Nunu NazarudinAzhar nyieun grup fiksimini Sunda dina ramatloka facebook, taun 2011.Réa anu nulis fiksimini Sunda di dinya sekiranya aba anu geus dibukukeun.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 103

Di unduh terhadap : Bukupaket.com

Nepi ka taun 2013, teu sinting ti 10 judul buku fiksiminiSunda anu geus diterbitkeun. Singhoréng, galagatresep nulis jeung maca fiksimini téh pendatang di urang baé.Katompérnakeun, fiksimini populér di mana-mana,kaasup di mancanagara. Sigana baé, wangun fiksiminicocog keur kahirupan manusa kiwari anu sarwa sibukjeung sarwa hayang ringkes.

Ieu di handap sawatara conto fiksimini Sunda nukungsi ditulis dina grup fiksimini Sunda di ramatlokafacebook. Tiluanana dicutat tina www.fikminsunda.com.Titénan geura!

Lebaran Ahéng

(Hadi AKS)

Reg ngarandeg. Maleman lebaran. Mobil nunyalemprung muru lembur pangbalikan. Para panumpangnu arimut rék dipapag kulawarga. Ngaheunggeu palebahdinya. Tadina tingraringeuh, sugan ukur macét umum.Basa terhunjam saurang, duaan. Gusti…horéng gerbong karétamalang. Tiguling. Ngarahuh saréréa. Wanci janari. Lebarankari opat jam deui. Brul tina beus tarurun. Tina kendaraanpribadi, nungtutan kaluar. Nu luh-lah, tinggorowok jeungtingcakakak. “Tah, nu kieu ngaranna bawah, daaak!” ceksaurang. Breng tuluy ngawangkong jeung nu lian. “Naonteu bisa disingkahkeun gerbongna, Kang?” ceuk si Euceubari nginghak. “Bagooor Euceu mah, mending lebaran didieu uingah tibatan ngagogotong gerbong!” Ger sareuri.Aya nu ngampar samak. Brak murak bebekelan. Sada nutakbir ti kajauhan karasa ngagerihan. Bray beurang. Bringsarolat Iéd di tegalan. Réngsé solat, tuluy aleut-aleutansasalaman, “Hapunten samudaya kalepatan!” Mapayjalan. Nepungan panumpang nu nguyung. Nu careurik.“Jaga kieu di ahérat. Urang bubuk jeung papada, nu teukungsi wawuh!” ceuk si nini bari rambisak.

104 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh atas : Bukupaket.com

Pancén 3 105

1. Pék paluruh dina kamus atawa dina internét, naonsaenyana anu disebut fiksi téh? Tuluy jéntrékeun kuhidep, kunaon tilu risalah di mulia disebut fiksi?

2. Fiksimini téh sasat wangun carpon anu leuwihpondok (short-short story). Hartina, yayi unsur-unsurna mah masih kénéh siga carita pondok. Pékpaluruh, naha unsur-unsur carita pondok (téma,palaku, parit, jst.) masih nyampak dina fiksi mini?

3. Diterangkeun di adiluhung,klasik yén fiksimini téh ranggi disebutogé sudden fiction lantaran tinggi hati ngandung rénjaganatawa dina bagin ahirna pongah dipungkas ku ihwal nu teudisangka-sangka. Naha enya dina fiksimini Sunda diluhur ogé ngandung rénjagan?

4. Pék itung, diwangun ku sabaraha kecap fiksimini diluhur téh?

F. Nganalsisi Carpon

Pancén 4

Ieu di handap bapang carpon séjén bacaeun hidep. Pékanalisis unsur-unsur caritana kawas ngaanalisis dinacarpon “Lebaran Ahéng”. Pikeun néangan unsur-unsurcaritana urang bisa nyieun pertanyaan heula kawas dinaanalisis carpon “Uing mah Neunggeul Si hebat” karya BudiRahayu Tamsyah. Ieu carponna.

Ada Main

(Darpan)

Jeung saenyana lurah reaksi nyundutan uranglembur. Poé éta Mang Ursin ninggalkeun heula paculeun.Ki Sarja mérénan heula anyameun. Kang Sabri nutupheula warung. Mang Sarip ngahaja teu ngurilingkeun

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh terhadap : Bukupaket.com

dagangan. Méh kabéh lalaki urang lembur ngabring rékngadongdon pendapa kacamatan. Mapay-mapay totoangsiga keur ngajajapkeun pangantén, jiga nu rék seserahan.

Pucuk ti girangna mah: listrik!Désa Karangsaga kaliwat teu kabagéan listrik.Padahal lembur béh senang jeung hilireunana mah geusraang. Nu jadi darah panas urang lembur, naha atuh ukurkabelna wungkul nu ngaliwat ka luhureun désa téh.“Piraku urang teu ngarasa diteung-teuinganan?”ceuk Lurah, “Lain kuring jarang keuletan, inget! Tapi camatanyar jiga sentimén ka désa urang!” pokna deui basarapat LKMD. “Méméh nepi ka désa hilir gé, kuduna mahkapan ka urang heula. Camat aktual jeung oknum PLNjiga memegang getol!” Lurah awong-awongan. Jeung enyana,urang Karangsaga kakoét ambekna.Bari abring-abringan maranéhna padungdengan.“Kumaha engké pokpokanana ka Camat?” ceuksalahsaurang.“Ménta kaadilan wé kituh!”“Urang sebut, Camat teu gableg cedo!”“Ah, bergairah teuing ading kitu mah.”“Har, naha urang ayeuna rék popoyongkodankitu?”“Ari rék kitu mah ku saurang gé mahi!”Saréréa unggut-unggutan nyaluyuan.“Maksud téh sing alami wé.”“Nu wajar-wajar mah kapan enggeus ku Lurah.Urang mah kapan rék ngalakonan nu teu wajarna.”Saréréa unggut-unggutan deui.“Moal kumaha onam kitu semisal Camat perambang?”“Nya urang pagedé-gedé pemanas wé atuh!”Saréréa leuwih rosa unggut-unggutanana.Jalan nu diliwatan, juru bicara désa nu can diaspal. Sisi-sisina sawah makplak garapeun. Manjing usum porékat,tapi teu jadi mebel obrolan nu abring-abringan. Tukangendul ukur wasa ngajanteng di sela perkakas basa nu

106 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh berdasarkan : Bukupaket.com

abring-abringan ngaliwatan dirina. Motor nu ngaliwat gé 107maksakeun nyisi heula.

“Ké, saha nu apal ka Camat mutakhir?” céuk salahsaurangdeui.

“Mun geus bubuk mah engké gé meureun ngakusorangan.”

“Bisi wé kasamaran.”“Saha atuh engké nu pangheulana rék nyarita?”“Mending ti nu ngora heula. Jang Anén wé tah nungamimitian mah!”“Ah, ti kuno heula alusna mah,” ceuk nu ditunjuk.“Kumaha mun Mang Ursin?”“Is, gelagat Emang atuh. Ti iraha Emang bisa nyaritajeung Camat. Nu bedas tanagana wé heula, ti nu ngora,”Mang Ursin kéképéhan. Saréréa silih rérét.

“Kieu atuh. Kumaha mun babarengan. Langsungcocorowokan.”

“Tah enya, mending kitu!” ceuk saréréa méh bareng.Urang lembur beuki gancang leumpangna.Barang srog ka hareupeun kantor kacamatan,kasampak simpé. Saréréa silih pelong bari nyusutankésang, sanggeus leumpang tengah abring-abringan.“Anén komandoan!” salahsaurang ngaharéwos.Anén luak-lieuk heula, “Ngomandoan naon?”pokna.“Ngomandoan ngagorowok, belegug! Pokona sagalarupa nu kudu dikomandoan, komandoan ku manéh.”“Naon nu rék digorowokkeunana?” Anén masihkerung.Saréréa silihpelong deui. Salahsaurang mérébongbolongan, “Kieu wé atuh: Camaaaat, kaluaaar!Kituh!Saréréa nyatujuan.“Hijji… du…”“Ulah gancang teuing, Nén! Bisi teu bareng. Kumahakéh nu ngagorowok ti heula nu katempuhan?”

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh karena : Bukupaket.com

“Ah, loba teuing adab. Geura sok-sok ka dinya,Nén!”

Anén malikan deui, “Hiji… dua…tiluu!”Lir keur kampanyeu. Bari ngacung-ngacungkeunpeureup tingjorowok nitah Camat kaluar. Tukang bécanu keur nambangan ngadadak ngeureunkeun heulabécana. Si Ayu nu keur ngaladangan jajamu ngahajakeuntunga-tengo heula. Barudak SD nu karék baralik ti sakolatinglaliud nyalampeurkeun, ngadarangong na témbokbénténg.

“Camaaaatt… kaluaaaarrr!! Kaluaaarr Camaaaaat!”Karyawan kacamatan jul-jol kalaluar. Tapi sanggeusningali nu tingjorowok mah tingrarengkog deui. Jiganu melek, yén jelas-jelas nu daratang téh tersisih nu réknguruskeun KTP. Heuleut ti harita karék waranieundeui nyalampeurkeun nu tinggorowok bari pacekel-cekelleungeun.

Pa Sekwilmat ngawakilan nyarita, “Tenang, tenang!"cenah, “Ké, aya naon para sadérék?”

“Bapa téh Camat?” ceuk salah saurang.“Lain kuring mah!”“Euh, lain Camat mah ulah pipilueun atuh. Kuringmah butuh ka Camat.”Sékwilmat kerung, pokna, “Keur eweuh Pa Camatmah.”“Ah, wadul. Sok daék naon?”Sekwilmat rurat-rérét heula ka stap séjén. Geus kitupokna, “Daék… medu! Euweuh Pa Camat mah!”“Anakna atuh?” ceuk Usén nu sapopoéna kulimacul.“His, rék naon mamawa anak Camat?” Nugigireunana ngagebés.“Enggeus kudu ka saha deui?”“Aya ku belegug ari manéh.”Sékwilmat mariksa deui, “Sakali deui rék naon parasadérék téh?”

108 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

“Rék ka Camat! Mani teu cukup ku sakali.” 109“Sugan bisa diwakilan ku kuring?”“Is teu bisa! Ceuk Lurah gé nu ada main mahCamat!”“Ada main?” Sékwilmat kerung.“Camaaaaat… kaluaaarr!” salahsaurang ngago-rowok deui. Dituturkeun ku nu séjén, bari nyedek rékasup ka jero kantor. Sékwilmat jeung stap nu séjén undur-unduran. Tapi nu nyedek beuki ngangsreg. Antukna stapkacamatan téh barirat lalumpatan.

“Camaaat… kaluaaar!”Dor! Kadéngé sada nu ngabeledug. Nu cocorowokanngadadak simpé. “Saha nu ulin pepetasan euy?”salahsaurang nanya.“Pepetasan atawa péstol?”“Péstol?” saréréa tingcuringhak.Anén teu kaburu ngomandoan, urang lemburkaburu buriak kabur katawuran! Tingberetek satujuananaséwang-sewangan.

“Jangan lariii!” aya nu ngagorowok.Anén ngalieuk, “Pulisiiii….!" bari jicir leuwihkenceng.Dor!Mang Ursin béak tanaga, bru nyempod di juruimah batur bari rénghap ranjug. Ngan teu lila jol nudisaragam. Dada Mang Ursin kehendak ditotog halu. Tapi pulisihareupeunana bertekuk lutut ka melong“Geuning Kang Ursin,” ceuk pulisi.Sakedapan Mang Ursin ukur matasimeuteun.Sanggeus teges karék bisa nyarita, “Leuh geuning manéhKamsir. Ti iraha jadi pulisi?”“Ssstt, Banpol kuring mah!" cenah bari luak-lieuk,Naha Akang pipilueun ka nu kieu?”“Hih, éra atuh teu milu mah.”“Ngarah teu kanyahoan ku pulisi enyaan, ayeunamah lumpat wé atuh sing jauh, sing tarik!” ceuk Kamsir.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

“Is nanaon téh. Kumaha mun kanyahoan di tengahjalan? Tiwas Akang”

Kamsir ngahuleng. “Atuh kumaha lamun urangucing-ucingan. Kuring pura-pura ngudag Akang. Mungeus euweuh sasaha, Akang gancang balik.”

“Nya teu nanaon ari kitu mah.”Becir Mang Ursin lumpat deui, deregdeg diudag kuKamsir. Ngan teu lila aya pulisi séjén nu milu ngudag.Gorowok Kamsir megatan, “Keun…keun ieu mah kuringnu nyerek. Udag wé nu séjén!” Pulisi nu milu ngudagnurut. Beretek méngkol ka nu séjén.

Di kebon sampeu tugtung lembur, sanggeus jauh tikantor kacamatan, Mang Ursin ngudupruk kacapéan. Teulila Kamsir nyusul. Duanana rénghap ranjug. Sanggeussababaraha heuleutan, Kamsir nanya, “Aya naon tadi téh?Siga rék ngajakan perang.”

“Puguh rék néangan Camat.”“Har, piraku teu tepung jeung Camat? Kapan tadi téhkatingalina mah ka Karangsaga-keun kana motor. Ceukdunungan kuring mah rék ngajakan Lurah Karangsaga kakantor PLN.”Mang Ursin colohok, “Rék naon Camat jeung Lurahka kantor PLN?”“Kapan nguruskeun listrik désa Karangsaga!”“Naha? Ku naon atuh lurah ambek-ambekan?”“Lurah?” ceuk Kamsir ditungtungan ku nyikikik.“Kamari gé Lurah ambek-ambekan ka komandankuring. Pédah Camat anyar jiga ada main jeung pamajikanngorana.”Mang Ursin teu bisaeun milu seuri cara Kamsir.Pok Kamsir nyarita deui, “Jung geura balik, Kang.Bisi urang disangka ada main!”

(Dicutat tina buku Nu Hayang Dihargaan, diterbitkeun ku Kiblattaun 2011, kaca 142-146

110 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

G. Ngarang Carpon atawa Fiksimini 111

Pancén 5

Sabada hidep macaan sawatara judul carpon jeungfiksimini, sarta ngaanalisis eusina, tangtu hidep jadi leuwihpaham naon anu disebut carita pondok atawa fiksiminitéh. Ayeuna cing cobaan ngarang hiji carita pondok atawafiksimini. Minangka karya nu rék dikarang, duanana géboga kaunggulan jeung kahéngkéran. Mun urang milihcarpon kaunggulanana téh laluasa ngagambarkeun atawamedar carita, sedengkeun dina fiksi mini mah heureutpisan lahanna. Sabalikna, ku fiksimini anu lahanna heureuturang bisa nyieun carita anu pepel atawa nyiptakeunrénjagan.

Boh ngarang carpon boh ngarang fiksimini aturananamah sarua baé. Ieu di antara padika keur ngarang carponatawa fiksimini.

1. Téma carpon atawa fiksimini urang bisa naon baé.Bisa téma kulawarga, sosial, réligi, cinta, kateuadilan,jeung sajabana.

2. Ulah dimimitian siga dongéng. Maksudna, ulahmaké kalimah “jaman baheula” atawa “kacaturkeunaya….”. Urang bisa ngamimitian ngarang carpon kungalukiskeun suasana, medar sipat tokohna, atawanerangkeun kajadian nu keur lumangsung. Contona,“Dangdaunan téh aralum, siga haténa harita nukeur sedih…..”, jeung saterusna. Atawa, “Teudisangka-sangka éta kajadian téh kudu kaalaman kumanéhna…,” jeung saterusna.

3. Dina carpon mah ulah sagala dicaritakeun. Poko-pokona baé, atawa nu pentingna baé. Masing inget,lahan carpon mah heureut. Kajadianana kudu tunggalsarta konflikna ogé kudu basajan. Papadaning kitu,masalahna mah bisa gedé atawa rohaka.

4. Hésé ngamimitian ngarang? Euweuh ilham? Cenah

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

bahan karangan keur carpon urang nu pangbabarinanyaéta pangalaman pribadi. Tapi lain hartina ukurcatetan poéan atawa siga nulis dina buku diary.Carpon mah – sanajan bahanna tina nu katempo,kaalaman, atawa karasa ku urang – angger kududiréka deui minangka fiksi (hayalan).5. Sangkan carpon atawa fiksimini urang henteumonoton, selapan ku dialog antara tokoh-tokohna.Dialogna ogé cokot baé anu perluna.6. Ulah aya unsur-unsur pamohalan siga dina dongéng.Carpon atawa fiksimini mah kudu réalistik.7. Judulan karangan urang masing alus tur éta judultéh bisa ngahudang kapanasaran batur pikeun macakarangan urang.8. Aya piwuruk Barnéji, pangarang sohor ti India, cenah“seuneu téh dilahirkeun ku seuneu, mustahil uranghayang ngahurungkeun obor ku cara ngabebeskeunéta obor kana lebu anu tiis”. Hartina, mun hayangbisa ngarang carita anu hébat, urang kudu lobamacaan karya-karya anu hébat. Ku kituna, méméhngarang alusna mah macaan heula carpon-carponatawa fiksimini anu hébat.

Prak pigawé. Alusna engké karya ti unggal siswatéh diihijikeun sarta dijilid, nepi ka urang boga antologiatanapi kumpulan karya carita pondok meunangbabaturan sakelas.

112 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

ANGAJARAN

G u g u r i ta n

P

Sumber: dokumen pribadi 113

Di unduh dari : Bukupaket.com

Éling-eling mangka élingrumingkang di bumi alamdarma wawayangan baéraga taya pangawasamun kasasar lampahnapsu nu matak kaduhungbadan anu katempuhan

Hirup urang téh wawayangan, raga urang tayapangawasa. Kitu ceuk puisi di luhur téh. Mun dihartikeunmah, hirup urang téh siga wayang nu diulinkeun ku dalang.Ari dalang urang nyaéta Gusti Nu Maha Kawasa. Hirupurang, paéh urang, aya dina kakawasaan Anjeunna.

Panjang kénéh éta puisi téh, jeung kawentar pisan,dalah nepi ka ayeuna. Pangpangna sempalanana anudicutat di luhur. Éta téh saéstuna pada kahiji guguritannu judulna “Lahir Batin” dina pupuh Asmarandanakarangan R.A. Bratadiwidjaya, anu dikarang jamansaméméh perang. Nepi ka ayeuna gé, mun urang diajarpupuh Asmarandana, nya guguritan nu éta nu sok dipakécontona téh.

Ayeuna urang diajar perkara guguritan. Dina ieupangajaran hidep bakal diwanohkeun kana téks-téksguguritan, padika-padikana, ngaanalisis puisi guguritan,sarta antukna muga-muga hidep bisa ngarang guguritananu basajan.

A. Maca Téks Guguritan

Baca conto guguritan ieu di handap masing daria.Malah mun bisa nembangkeun pupuhna mah, alus munditembangkeun baé.

114 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

Asih Indung

Resmiati

Néléngnéngkung asih indungnu ngayuga beurang peutingbeurang dijaga kamelangpeuting dijaring kaélingmuga manjang dina beurangmuga éling dina peuting

Néléngnéngkung muga nanjungindung nu ngaping ngajaringmasing bisa ngawang-ngawangngalingling di indung peutingngalanglang di méga malangngapung di langit awaking

Anaking ketug jajantung Sumber: dokumen pribadigetih indung anu weningnapas ema anu hérangulah rék rungsing ku peutingsing tahan ku panas beurangdunya pinuh ku tarucing

Hidep kudu bisa neguheusina masing kapanggihhidep téh geura tataharkeur bekel di alam lahirsing bisa muka silokawarisan ti nini aki

Hirup lir tumpak parahunu ngangkleung tengah jaladrinataran ombak sagaramun bisa ngajaga dirihidep mo katalangsarabisa waluya walagri

(Dicutat tina buku Guguritan, dipilih jeung dipanganteuran kuAjip Rosidi, penerbit Kiblat, taun 2011, kaca 115)

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 115

Di unduh dari : Bukupaket.com

Pancén 1

1. Cing banding-banding jumlah baris dina sapadana, sarua henteu?

Kitu deui banding-banding jumlah engang dina unggal barisna, sar-

ta sora tungtung di unggal pada naha ngawangun pola anu sarua?

Alusna jelaskeun siga kieu:

Sapadana diwangun ku ... jajar.

Jajaran ka-1 diwangun ku ... engang, ditungtungan ku sora vokal ...

Jajaran ka-2 diwangun ku ... engang, ditungtungan ku sora vokal ...

Jajaran ka-3 diwangun ku ... engang, ditungtungan ku sora vokal ...

Jajaran ka-4 diwangun ku ... engang, ditungtungan ku sora vokal ...

Jajaran ka-5 diwangun ku ... engang, ditungtungan ku sora vokal ...

Jajaran ka-6 diwangun ku ... engang, ditungtungan ku sora vokal ...

2. Mun nilik pola padana, engangna, jeung sora tungtung baris-baris

panungtungna, éta guguritan téh dikarang maké pola pupuh naon?

3. Dina éta guguritan, réa kekecapan anu mungkin baé keur hidep mah

kurang paham hartina. Cing runtuykeun kecap-kecap anu hidep teu

ngarti, susun jadi glosarium, sarta tuluy téangan hartina dina ka-

mus. Contona:

asih = cinta

ngayuga = méré wujud

kamelang = ....

nanjung = ....

ngaping = ....

ngawang-ngawang = ....

jeung saterusna

4. Judul guguritan di luhur téh “Asih Indung”. Pék pikiran, naon sae-

nyana jejer atawa masalah anu dicaritakeun dina guguritan di luhur

téh?

5. Nilik kana eusina mah, guguritan di luhur téh hayang nepikeun pi-

wuruk atawa naséhat. Cing dadarkeun ku hidep, piwuruk saha ka

saha, jeung naon baé eusi piwurukna téh?

6. Dunya téh cenah pinuh tarucing (Ind. teka-teki). Urang kudu bisa

neguh eusina. Ku sabab kitu urang kudu tatahar sangkan boga bekel.

Cing jelaskeun, naon anu dimaksud tarucing di dinya teh? Ku naon

urang kudu boga bekel keur hirup?

116 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

7. Dina pada kalima (pada pamungkas) aya métapora 117anu alus pisan, yén cenah urang hirup téh siga keurtumpak parahu di tengah jaladri (ombak). Mun ura-ng bisa ngajaga diri, hirup urang moal nepi ka sang-sara. Cing tafsirkeun maké logika urang sorangan,naon maksud éta métapora téh!

8. Guguritan téh sasat kagolong kana wangun puisi.Pék jelaskeun, naon sababna!

B. Mikawanoh Puisi Guguritan

Guguritan téh kagolong kana puisi, nyaéta wangunsastra nu kauger ku patokan-patokan. Conto puisi séjénnanyaéta sisindiran, jangjawokan, kakawihan, pupujian,jeung sajaba ti éta.

Ceuk Ajip Rosidi guguritan téh pangaruh ti Mataram,Jawa. Populérna jaman saméméh perang. Harita mahloba pisan karangan atawa buku guguritan anu terbit. Kupopulér-populérna, nulis surat ogé jaman harita mah lobanu disusun maké guguritan. Tapi sabada aya sajak anu sokdisebut puisi modérn, kabiasaan ngarang guguitan téh –atawa sok disebut ogé ngadangding – mimiti ngurangan.

Parandéné kitu, sok aya kénéh anu ayeuna ngadang-ding, boh keur muatkeuneun dina koran atawa majalah,boh keur bukukeuneun. Upamana aya buku JamparingHariring, kumpulan guguritan Dédy Windyagiri nuditerbitkeun taun 1991. Aya deui buku Guguritan MunggahHaji karangan Yus Rusyana nu terbit taun 1995. DyahPadmini nulis buku Jaladri Tingtrim, nu terbit taun 2000.

Guguritan téh puisi nu dianggit maké patokan pupuh.Ari pupuh jumlahna aya 17, nu populér di antarana baékinanti, asmarandana, sinom, dangdanggula, pangkur,mijil, jeung wirangrong. Éta nu 17 téh boga watek jeungpatokan séwang-séwangan. Titénan tabélna.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

Pupuh Watek Guru lagu & guru wilangan

Ngadago,nganti-

Kinanti nganti, aya nu 8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i

diarep-arep, prihatin

Asmarandana Silih asih, kasmaran 8i, 8a, 8é/o, 8a, 7a, 8u, 8a

Dangdanggula Agung, agem 10i, 10a, 8o/é, 7u, 9i, 7a, 6u,8a, 12i, 7a

Sinom Senang, gumbira 8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u, 7a, 8i, 12a

Pangkur Keuheul, lumampah 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8iMijil 10i, 6o, 10é, 10i, 6i, 6uDurma Simpé, bingung, 12a, 7i, 6a, 7a, 8i, 5a, 7iMaskumambang sedih 12i, 6a, 8i, 8apucung 12u, 6a, 8i/o,12aNapsu, perang

Nyeri, nalangsa,peurih

Piwuruk, banyol

Balakbak Heureuy, 15é, 15é, 15épikaseurieun

Magatru Prihatin, lulucon 12u, 8i, 8u, 8i, 8o

Wirangrong Éra, wirang 8i, 8o, 8u, 8i, 8a, 8aGambuh 7u, 10u, 12i, 8u, 8oLadrang Bingung, samar 10i, 4a, 8i, 12apolah

Banyol, heureuy

Lambang Heureuy (leuwihmijah batan balakbak 8a, 8a, 8a, 8ajeung ladrang)

Gurisa Tamba kesel, 8a, 8a, 8a, 8a, 8a, 8a, 8a, 8apangangguran

Jurudemung Kaduhung, hanjelu 8a, 8u, 6i, 8a, 8u

Lian ti guguritan, karangan anu disusun maké patokan pupuh téhaya deui, nyaéta wawacan. Bédana, guguritan mah siga sajak, pondokbaé jeung biasana ditulis dina hiji atawa dua pupuh, ari wawacan mahpanjang jeung ngalalakon siga novel. Pupuh nu digunakeunana dinawawacan mah réa deuih, luyu jeung suasana carita. Malah mah jumlah

118 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

padana ogé aya nu ngaratus atawa nepi ka mangrébu-rébusiga wawacan Purnama Alam karangan R. Suriadiredja.

Tadi téa, guguritan mah siga sajak, pondok jeungumumna dianggit ku hiji pupuh baé. Eusina biasanangébréhkeun pikiran, harepan, rasa, atawa angen-angen.Guguritan “Asih Indung” anu dicontokeun di luhur,upamana, ngébréhkeun harepan indung ka anakna. Aripatokan dangdingna kieu:

Guguritanana Jml engang Sora tungtung

Néléngnéngkung asih indung (Guru wilangan) (Guru lagu)nu ngayuga beurang peutingbeurang dijaga kamelang 8upeuting dijaring kaélingmuga manjang dina beurang 8imuga éling dina peuting8a8i8a8i

Nilik kana pola engang jeung sora tungtungna,tur lamun diluyuken jeung katerangan tabél di luhur,éta guguritan téh luyu jeung pola pupuh kinanti, anupolana patokanana 8-u, 8-i, 8-a, 8-i, 8-a, jeung 8-i. Naonsababna dikarang maké pola pupuh kinanti? Bisa jadi eusiguguritanana ngébréhkeun harepan indung nu dianti-antiti putrana. Ku sabab nganti-nganti, nya dianggap cocoglamun dikarang maké pupuh kinanti.

C. Nganalisis Puisi Guguritan 119

Ieu di handap aya deui conto guguritan bacaeunhidep. Pék analisis. Alata analisisna aya dina pancén 2.Saméméhna pék baca heula puisi guguritanana masinggemet, atawa mun bisa mah bari ditembangkeun!

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

Nimat Teuing Cai Jamjam

(Yus Rusyana)

Hérang teuing cai jamjamdiuyup karasa tiismani nyecep kana badannyerep kana tulang sandisaregot tambah deuimépés késang anu juuhlantaran leumpang gancangurut tawap ujag-ajigawak seger karasa jagjag waringkas

Nimat teuing cai jamjampusaka nabi Ismailjeung Ibuna Siti hajaranu halabhab nunggelisturun milari caika léngkob batu taringgulihtiarna ijabahtina lemah bijil caicai jamjam sapanjang jaman teu saat

Ku bagja teuing jamaahnu kiwari munggah hajitinggal regot mun hanaangteu hésé néangan caiteu kudu nimba deuicai jamjjam ngocor ngucurdiinum juta jalmadibekel ka mana mendidibaroro ku sadaya kadang warga

Ku deudeuh teuing Pangéranka mahluk teu pilih kasihnyuguhan ku kanimatan

120 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

nimat rasa cai weningsareng sadia deuicawisan du’a nu nginumélmu anu mangpaatreujeung kajembaran rijkicageur bageur nugraha kawalagrian

(Dicutat tina buku Guguritan Munggah Hajikarangan Yus Rusyana, diterbitkeun ku CV Geger Sunten Bandung

taun 1995, kaca 28-29).

Pancén 2

Pigawé pancén ieu di handap ku kelompok!

1. Pék diskusikeun, dikarang dina pupuh naon étaguguritan téh? Keur mikanyaho dikarang ku pupuhnaon-naonna, analisis jumlah padalisan dina sapa-dana jeung jumlah engang unggal padalisanana (guruwilangan), sarta tungtung unggal barisna. Dadarkeundina tabél siga ieu di handap. Hasilna bandingkeunjeung padika cara ngadangding di luhur!

Rumpakana Guru Lagu Pupuhna& Guru ……………Hérang teuing cai jamjamdiuyup karasa tiis Wilangananamani nyecep kana badan ……………nyerep kana tulang sandi ……………saregot tambah deui ……………mépés késang anu juuh ……………lantaran leumpang gancang ……………urut tawap ujag-ajig ……………awak seger karasa jagjag waringkas ………………………………………

2. Réa kecap dina guguritan anu mémang rada arkhaik 121(kabaheulaan). Pék paluruh hartina ku cara nyusunéta kekecapan nu hidep tacan ngarti jadi hiji glosar-

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

ium (kamus alit), sarta téangan hartina dina kamus.Sanggeus kekecapanana kaharti, cing parapraseu-keun eusi éta guguritan téh maké kekecapan hidepsorangan.3. Naha anu dicaritakeun dina guguritan di luhur téhluyu jeung watek pupuhna? Tingali tabel pupuh, pa-tokan jeung watekna.4. Kumaha kesan hidep sabada maca/ngabandunganguguritan “Nimat Teuing Cai Jamjam” téh? Pék jie-un koméntar singget kana éta guguritan.5. Saenyana, naon anu dicaritakeun ku éta guguritantéh pangalaman hiji jalma. Pangalaman naon jeungpangalaman di mana éta téh?

Pancén 3

Pék téangan guguritan séjén. Sumberna bisa tina buku,koran atawa majalah, bisa ogé ditéangan dina internét.Pék analisis pupuh jeung patokanana, jejer eusina, sartaluyu henteuna jeung watek pupuh nu digunakeunana!

122 Conto-conto buku guguritan. Sumber: dokumen pribadi

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

D. Ngarang jeung Nembangkeun Guguritan 123

Minangka wangun sastra, guguritan saenyana bisadigunakeun média keur ngébréhkeun rasa, harepan,pikiran, atawa angen-angen nu ngarangna. Munasabah nepika kiwari aya kénéh nu ngarang guguritan téh, lantarandianggap cocog keur ngébréhkeun rupa-rupa masalah.

Hidep gé saenyana bisa ngarang guguritan, basajan-basajan baé mah. Saratna apal kana patokan pupuhjeung watekna. réa pasualan sosial kiwari anu bisadiébréhkeun maké wangun guguritan. Upamana soalkaruksakan lingkungan, soal korupsi, soal kateuadilan,atawa soal patriotisme jeung nasionalisme. Atawa, bisaogé ngébréhkeun hal-hal nu patali jeung rasa pribadi,upamana soal cinta, réligi, atawa soal-soal nu dicita-citakeun ku urang.

Pancén 4

Pék karang sapada guguritan. léngkah-léngkahnakawas ieu di handap:

1. Pilih heula topik atawa jejerna. Masalah naon nu kuurang rék diébréhkeun dina guguritan téh?

2. Pilih pupuhna. Alusna mah pupuh nu populér.Upamana kinanti, asmarandana, balakbak, atawasinom.

3. Ngarah énténg, kekecapan nu rék digunakeun dinaguguritan téh nu babari baé. Contona urang nganggitguguritan dina pupuh kinanti:

Lamun urang resep nabungloba sisimpenan pastiharta téh tuluy nambahantong dihambur-hambur teuingpikeun bekel engké jagalamun butuh henteu rungsing

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

4. Ku sabab kudu tumut kana patokan guru wilanganjeung guru lagu téa, urang kudu bisa milih-milihkekecapan anu luyu keur disimpen di tungtungjajaran. Lian ti éta ogé kudu pinter ngatur-ngaturjumlah engang dina jajaran. Lamun aya nu kagokbisa diseselan ku kecap panyambung jeung atawareujeung. Bisa ogé ku kecap pangantéb téh, mah, téajeung sajabana. Bisa ogé ku katerangan-kateranganpondok anu merenah.

5. Hasil karangan urang pék tembangkeun saurang-saurang di hareupeun kelas.

6. Sanggeus ditembangkeun, kumpulkeun guguritankarangan urang téh. Pék dokuméntasikeun ku caradijilid sarta dijudulan “Antologi Guguritan KaryaSiswa Kelas .... SMA .... Taun .....”. Alus lamun jilidnamaké ilustrasi siga buku.

124 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

ANGAJARAN

Sisindiran

P

Sumber: dokumen pribadi 125

Di unduh dari : Bukupaket.com

Dina jaman kiwari, ana nyarita urang Sunda téh resep togmol.Langsung kana bukur caturna. béda jeung baheula. Dina kahirupankaruhun urang baheula kapanggih paribasa “malapah gedang”.Hartina, saméméh nyaritakeun maksud nu saenyana, nyaritakeun heulaperkara séjén minangka bubukana, supaya nu ngadéngékeun ulah reuwasatawa leutik haté (Satjadibrata, 2005).

Hartina, nyarita téh kudu aya senina. Nu sok kapanggih téh lainbaé kabiasaan malapah gedang, urang Sunda ogé boga kabiasaan-kabiasaan séjén nu patali jeung seni nyarita atawa seni komunikasi. Diantarana baé seni nyarita téh diébréhkeun dina sisindiran. Ngan baé,sisindiran urang Sunda baheula mah lain sisindiran siga jaman ayeuna nusakapeung ngahaja dijieun keur kaperluan pagelaran. Sisindiran jamanbaheula éstuning dalit jeung kahirupan sapopoé, biasa digunakeun dinakomunikasi sapopoé, malah antukna jadi idiom.

Dina ieu pangajaran hidep bakal diwanohkeun kana rupa-rupawangun sisindiran, nyangkem padika-padikana, nganalisis wangun puisisisindiran jeung eusina, sarta muga-muga ahirna hidep bisa ngarangsisindiran anu basajan.

A. Mikawanoh Sisindiran

Ieu di handap aya conto-conto sisindiran anu populér di masarakatSunda. Pék baca!

1. Aya lumut dina batu,aya kuya di muara.Kedah tumut kana waktu,di dunya urang ngumbara.2. Sing getol nginum jajamu,nu guna nguatkeun urat.Sing getol néangan élmu,nu guna dunya ahérat.3. Sapanjang jalan soréang,moal weléh diaspalan.Sapanjang tacan kasorang,moal weléh diakalan.

126 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

4. Ti soréang ka Garunggang, (Dicutat tina rupa-rupa sumber)mésér béngsin satalénan.Sanaos arang patepang,batin tetep sasarengan.5. Tikukur macokan kupat,kecok deui kecok deui.Dipupur reujeung disipat dekok deui dekok deui.6. Cau naon cau naon,cau kulutuk dihuru.Bau naon bau naon,bau hitut nu di juru.

Pancén 1

Keur nyangkem sisindiran di luhur, jawab pertanya-anana!

1. Sisindiran ka-1 jeung ka-2, eusina ngélingan atawa miwurukanurang. Pék caritakeun deui ku basa hidep sorangan, piwuruk naonnu kapanggih ku urang di dinya?

Sisindiran ka-1 piwurukna sangkan ….Sisindiran ka-2 piwurukna sangkan ….

2. Ari sisindiran ka-3 jeung ka-4 mah béda deui eusina. Cing tétélakeunnyaritakeun naon eusina?Sisindiran ka-3 nyaritakeun soal ….Sisindiran ka-4 nyaritakeun soal ….

3. Sisindiran ka-5 jeung ka-6 mah eusina matak nyéréngéh nu macana.Ari sababna di dinya mah kapanggih hal-hal anu lucu. Naon anumatak lucu di dinya téh?

Sisindiran ka-5 lucu lantaran ….Sisindiran ka-6 lucu lantaran ….4. Dina sisindiran téh aya nu disebut cangkang jeung aya nu disebut

eusi. Cing ilikan deui sisindiran di luhur. Tuduhkeun ku hidep,mana cangkangna jeung mana eusina?5. Cangkang jeung eusi sisindiran téh tungtung jajaranana murwakanti,atawa sarua sorana. Pék ilikan dina sisindiran nu ka-4. Murwakantidina sora naon baé tungtung-tungtung jajaranana téh?

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 127

Di unduh dari : Bukupaket.com

6. Kekecapan nu dipaké dina sisindiran téh umumna mah makéngaran-ngaran barang, patempatan, tatangkalan, atawa sasatoannu mindeng kapanggih di sabudeureun urang. Contona: melakkangkung sisi laja, tengah-tengah dibonténgan, atawa mawa petidina sundung, ditumpangan ku karanjang. Cing terangkeun, ngarannaon ari kangkung, laja, jeung bonténg téh? Ari peti, sundung jeungkaranjang ngaran naon deuih? Paluruh dina Kamus Sunda.

7. Mun dibacakeun ku urang, umumna sisindiran mah ngeunahkadéngéna atawa ngalagu. Malah sakapeung mah sok dikawihkeun.Cing pikiran naon sababna kitu?

8. Loba kawih atawa tembang Sunda anu rumpakana maké sisindirandeuih. Cing sisindiran dina kawih naon ieu di handap?

a. Kaso pondok kaso panjang,kaso ngaroyom ka jalan.Sono mondok sono nganjang,sono patepang di jalan.b. Bubuy bulan sangray béntangPanonpoé disasatéUnggal bulan abdi téangUnggal poé ogé hadé

B. Nyangkem Sisindiran

Pikeun urang Sunda mah sisindiran téh lain baéjadi kalangenan atawa hiburan, tapi sok dalit dinaomongan sapopoé. Buktina, dina omongan baheulaatawa dina karya sastra sok kapanggih sisindirankeur ngedalkeun hiji maksud. Malah mah nudikedalkeun téh rajeun tara lengkep cangkang jeungeusina, tapi cukup cangkangna baé. papadaning kitunu diajak nyarita atawa anu maca geus surti kananaon hartina.

Dina novel Manéhna karangan Sarif Amien(terbit munggaran taun 1965), upamana ayaSumber: dokumen pribadi omongan kieu: “Malah peutingna piisukeuneun

128 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

indit mah, siga aya leuwihna. Maké aya sari-sari ‘leumeung teundeutcocongoan’ rék papisah téh”. Leumeung teundeut cocongoan téh apancangkang sisindiran. Lengkepna kieu:

Leumeung teundeut cocongoandibawa ka Rajagaluhmeungpeung deukeut sosonoanjaga mah urang pajauh.

Tapi anu disebutkeunana téh ukur sajajar, jajaran cangkangna téa.Tapi jalma jaman baheula mah bakal ngarti deui lamun aya anu nyaritakitu téh. Ngarti yén éta téh keur nuduhkeun anu keur sosonoan. Ahirnasisindiran téh jadi idiom anu pihartieunana geus papada apal.

Ungkara samodél kitu kapanggih ogé dina carita pondok “ApunGencay” karangan Yus Rusyana (ditulis taun 1973). Kieu unina: “KapanAkang ogé tara bosen ka Cikembar, pagar gorék-gorék manuk tuweuw,disada dina taweuran”. Ungkara gorék-gorék manuk tuweuw disadadina taweuran téh apan sisindiran kénéh, ngan anu dilisankeunana téhcangkangna wungkul. Lengkepna kieu:

Gorék-gorék manuk tuweuw,disada dina taweuran.Poék-poék abdi ludeung,ngabélaan kasukaan.

Mun dipikiran ku jalma ayeuna mah tangtu pada nganggap teuefektif, da nyarita téh siga loba disumputkeun maksudna. Ari jalmaayeuna mun nyarita téh apan sok hayang togmol, teu dipindingan atawatara didingding kelir.

Sisindiran téh kagolong kana puisi, nyaéta wangun sastra anu bogaugeran atawa patokan-patokan. Sisindiran boga ciri-ciri kieu.

• Sapadana diwangun ku opat jajar.• Unggal jajaranana diwangun ku dalapan engang.• Jajaran kahiji jeung kadua disebutna cangkang.• Jajaran katilu jeung kaopat disebutna eusi.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 129

Di unduh dari : Bukupaket.com

• Sora vokal dina tungtung jajaran cangkang, murwakanti (sasora) jeungvokal dina tungtung jajaran eusi.

Titénan geura!

Aya lumut dina batu, 8 - uCa ng kang Aya kuya di muara. 8 - a

Eusi Kedah tumut kana waktu,  8 - uDi dunya urang ngumbara.  8 - a

Ceuk M.A. Salmun, eusi sisindiran téh aya tilu rupa. Aya nungandung piwuruk (naséhat), aya sésébréd (heureuy/pikaseurieun), ayaogé nu silih asih. Tengetan geura conto-contona:

Piwuruk: Mawa peti dina sundung,ditumpangan ku karanjang.Pangarti teu beurat nanggung,tapi mangpaatna manjang.Sésébréd: Cau naon cau naon,cau kulutuk dihuru.Bau naon bau naon,bau hitut nu di juru.Silih asih: Aya listrik di masigit,caangna kabina-bina.Aya istri jangkung alit,karangan dina pipina.

Ceuk M.A. Salmun kénéh, ditilik tina wangunna sisindiran téhkabagi dua. Aya paparikan jeung aya rarakitan. Nu ngabédakeunana téhdina rarakitan mah sok aya kecap-kecap (boh sakecap, boh dua kecap)dina jajaran cangkang nu dibalikan deui dina jajaran eusi. Contona:

Sapanjang jalan Soréang,  sapanjangmoal weléh diaspalan  moal weléhSapanjang tacan kasorang.  sapanjangmoal weléh diakalan.  moal weléh

130 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

Lian ti paparikan jeung rarakitan, aya deui nu disebut wawangsalan.Sarua baé ieu gé baheulana mah sok biasa dilisankeun dina omongansapopoé urang Sunda. Ngan unikna téh wawangsalan mah cangkangjeung eusina téh diwangun ku dua jajar baé. Sajajar cangkang jeung sajajareusi. Nu sok dilisankeun téh sakapeung cangkangna wungkul, da eusinamah papada kaharti ku balaréa.

Bagan Babagian Sisindiran ceuk M.A. Salmun

Ceuk Ajip Rosidi (1995) wawangsalan téh sabangsa kamonésan basaku jalan nyebut hiji maksud henteu langsung ku kecapna anu paranti,tapi kalah ka nyebut kecap séjén anu salah sahiji engangna atawa leuwih,dalah sok sagemblengna pisan, murwakanti jeung kecap anu dimaksudtéa. Ku sabab kitu, dina wawangsalan mah siga tatarucingan, kecap nudimaksud téh disumputkeun tur kudu ditéangan dina cangkangna, nusorana deukeut atawa murwakanti jeung kecap nu dimaksud téa.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 131

Di unduh dari : Bukupaket.com

Geura titénan contona:  cangkang eusiAbdi téh kapiring leutik Kaisinan ku gamparan

Pedaranana: Aya unsur tatarucingan, naonAbdi téh kapiring leutik ari nu dimaksud “piringleutik” téh?Kaisinan ku gamparanJawabna “pisin”. Tapi kecap“pisin” téh disumputkeundina kecap “isin” anu deukeutsoranana atawa murwakanti.

Conto larapna dina omongan:

“Aduh Ibu, hapunten pisan. Abdi téh kapiring leutik. Manawi téh nukamari di pasar sanés Ibu.”

Mun aya nu nyarita kitu, tangtu éta jalma téh keur kaisinan (kaéraan).Ari sabab, wawangsalan kapiring leutik téh eusina “kaisinan” téa.Conto séjéna:

Aya nu dianjing cai  cangkangAya nu keur dihéroan  eusi

Aya nu dianjing cai Tarucingna: naon ari nuAya nu keur dihéroan dimaksud “anjing cai” téh?

Jawabna “séro”

Conto larapna dina omongan:“Paingan sok ulin baé ka kelas XI, da aya nu dianjing cai.”

132 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

Jadi, dina wawangsalan mah copelna aya tilu unsur nu kududicangkem ku urang. Éta tilu unsur téh ngawengku:

C. Nganalisis Sisindiran

Pancén 2

Di handap aya sawatara conto sisindiran nu dicutat tina rupa-rupasumber. Eusi jeung wangunna béda-béda. Pancén keur hidep, pék analisiskagolong kana naon wangun jeung eusi éta sisindiran téh!

No Sisindiran Wangunna Eusina

Cau ambon dikorangan,

1 Kanyéré kapipir-pipir. Paparikan SilihLalaki ambon sorangan, asih

Awéwé teu mikir-mikir

Majar manéh nganyam samak,

2 Neukteukan bari motongan. ............. .............Majar manéh néang anak,

Ngadeukeutan popotongan.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 133

Di unduh dari : Bukupaket.com

Majar manéh cengkéh konéng,

3 Kulit peuteuy dina nyiru. ............... .............Majar manéh lengkéh konéng, .............. .............

Kulit beuteung mani nambru.

Poé Saptu poé Kemis,

4 Salasa heuleut-heuleutan.Saha itu muril kumis,

Leumpangna eundeuk-eundeukan.

Sabuk beubeur geura piceun,

5 gantian ku sutra baé. ............... .............Anu heubeul geura piceun,

gantian ku abdi baé

Ciung lain kérak lain,

6 Japati belang jangjangna. ............. .............Sieun lain éra lain,

Éra sotéh ku bapana.

Peupeujeuh ari ka dayeuh,

7 Meuli kupat jeung goréngan. ............. .............Peupeujeuh lamun geus euweuh,

Ulah ngupat kagoréngan.

Dagang seureuh papatungan,

8 Cangkaléng laku sasiki. ............. .............Euleuh itu popotongan,

Dikaléng ku aki-aki.

Samangka melak di tonggoh,

9 Melak pala di nu bala. ............. .............Tong waka boga kabogoh,

Sakola tamatkeun heula.

Cét témbok meuli di toko,

10 Sééng nyéngsréng kasaatan. ............. .............Ulah sok beuki ngaroko,

Goréng kana kaséhatan

134 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

Pancén 3

Téangan jawaban tina tarucing wawangsalan ieu dihandap!

No Wawangsalan Jawabna…………………1 Gedong ngambang di sagara, …………………Ulah kapalang nya béla ……………………………………2 Alun-alun paleuweungan, …………………Gagal temen mun teu jadi.

Belut sisit saba darat,3

Kapiraray siang wengi.

4 Kendang gedé pakauman,Dag-dig-dug rasaning ati.

5 Sok rajeun ngabuah kawung,Curucud cipanon bijil.

Pancén 4

Pék téangan sisindiiran jeung wawangsalan anuséjén. Sumberna bisa tina buku, majalah atawa koran, bisaogé dipaluruh dina internet. Ku hidep tuluy analisis:

- Éta sisindiran téh naha kagolong kana paparikanatawa rarakitan?

- Eusina naha kagolong kana piwuruk, silihasih, atawasésébréd?

- Akurkeun jeung patokan sisindiran anu umum. Nahasarua sapadana diwangun ku opat padalisan? Nahaengang unggal padalisanna sarua dalapan-dalapanengang? Kitu deui purwakantina, naha tungtungjajaran cangkangna murwakanti jeung tungtungjajaran eusina?

- Husus keur wawangsalan, cing paluruh naonjawaban tina unsur “tatarucinganana”!

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 135

Di unduh dari : Bukupaket.com

D. Ngarang Sisindiran

Pancén 5

Ayeuna urang latihan ngarang sisindiran. Pigawéléngkah-léngkah ieu di handap!1. Dina ngarang sisindiran alusna urang nangtukeun

heula eusina, nyaéta jajaran katilu jeung kaopat.Soal kumaha eusina mah bébas baé. Naha rék silihasih, sésébréd, atawa piwuruk. Upamana keurpieusieunana téh kieu:

Abdi bogoh ka Kang Agus,Hanjakal kantongna kosong.

2. Ulah poho, jumlah engang (suku kata) unggaljajaranana kudu dalapan-dalapan engang. Ciriansora tungtung-tungtung jajaranana, contona jajarankahiji us, jajaran kadua ong.

3. Sanggeus eusina kapanggih, kakara néangankekecapan keur cangkangna. Lamun eusina siga diluhur, hartina urang kudu néangan kekecapan atawakalimah nu sora tungtungna us jeung ong. Upamananyokot tina ngaran-ngaran bulan:

Séptémber bulan AgustusOktober mah loba kosong

Jadi, sisindiran urang téh lengkepna:

Séptémber bulan Agustus,Oktober mah loba kosong.Abdi bogoh ka Kang Agus,Hanjakal kantongna kosong.

136 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

Méméh nyieun sisindiran sorangan, cing latihan 137heula nyieun cangkang keur eusi sisindiran ieu di handap!Diskusikeun jeung babaturan!

1. ………………………………………… …………………………………………Mun diajar ulah bangor,bisi katinggaleun batur.

2. …………………………………………………………………………………… Omat ulah osok nyonto,éta téh gawé curaling.

3. ……………………………………………………………………………………Ngimpi hayang jadi dokter,Ngitung baé henteu bisa.

4. ……………………………………………………………………………………Pa Ibnu*) guru Fisika.keur kasép téh jaba bageur*).

5. …………………………………………………………………………………… Ngomong Inggris mani tapis,hanjakal Sunda teu bisa.

6. ……………………………………………………………………………………Lamun tepung jeung Néng Nani,*)salam ti abdi nu ganteng.

7. ……………………………………………………………………………………Rarasaan jadi artis,beungeut lestreng teu karasa.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

8. ……………………………………………………………………………………Abdi bogoh ka Néng Silvi,*)hanjakal bapana galak.

Catetan:Lebah anu maké tanda*) ku urang bisa diganti ku

ngaran guru atawa babaturan urang sorangan.

Satuluyna, pék jieun sisindiran ku sorangankalawan gembleng, nya cangkangna nya eusina. Caranaatawa léngkah-léngkahna mah sarua baé jeung di luhur.Lamun sisindiran urang geus jadi, cing bacakeun atawakawihkeun hareupeun kelas, bagilir saurang-saurang.Laguna mah bisa “Sorban Palid” atawa “Bubuy Bulan”.

138 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh dari : Bukupaket.com

SambutDaanftar Pustaka

Adang S. (1987). Diajar Ngarang Carita Pondok. Bandung: PustakaBuana.

Affandi, H.R. Muchtar. (1997). Mulangkeun Panineungan. Bandung.

Amin, Sjarif. (2013). Manéhna. Bandung: Kiblat Buku Utama.

Bakri, Ahmad. (1991). Payung Butut. Bandung: Rahmat Cijulang.

Bastaman, H.D. (2011). Béntang Tembang. Bandung: Kiblat BukuUtama.

Burdansyah, Cécép. (2002). Anak Jadah. Bandung: Girimukti.

Danadibrata, R.A. (2009). Kamus Basa Sunda. Bandung: PanitiaPenerbitan Kamus Basa Sunda.

Danasasmita, Saléh. (1997). “Kumbakarna”, dimuat dina majalahKatumbiri jilid 7/1986.

Danasasmita, Saléh, spk. (1987). Sewaka Darma, Sanghyang SiksakandangKaresian, Amanat Galunggung: Transkripsi dan Terjemahan.Bandung: Departemen Pendidikan dan KebudayaanBandung.

Darajat, Rieza. (tanpa taun). Sancang ti Jampang (naskah drama). Teuditerbitkeun.

Darpan. (1998). Nu Harayang Dihargaan. Bandung: Rahmat Cijulang.

---------------. (2011). Généalogi Carita Pondok Sunda. Tesis ProgramPendidikan Basa jeung Budaya Sunda Sekolah PascasarjanaUPI Bandung (teu diterbitkeun).

Durahman, Duduh. (1991). Sastra Sunda Sausap Saulas. Bandung:Geger Sunten.

Ékadjati, Édi S. (1983). Naskah Sunda Lama Kelompok Cerita. Jakarta:Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa.

----------------. (1995). Tradisi Penulisan di Sunda. Bandung (monograph,teu diterbitkeun).

Étty R.S., spk. (2013). Seperempat Abad Hadiah Sastra “Rancage”.Bandung: Yayasan Kebudayaan Rancage.

Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X 139

Di unduh dari : Bukupaket.com

----------------. (2011). Komputerisasi & Kreasi Aksara Sunda. Bandung:Yayassan Kebudayaan Purbatisti.

Faturohman, Taufik (1983). Ulikan Sastra. Bandung: Yudistira.

G.S. (1984). Dogdog Pangréwong. Bandung: Rahmat Cijulang.

Hadi AKS. “Lebaran Aheng” kapidangkeun dina www.fikminsunda.com(diaksés tanggal 17 Januari 2014).

Hadi, Ahmad, spk. (1991). Peperenian (Kandaga, Unak-anik, Rasiah BasaSunda). Bandung: Geger Sunten.

Hadi, Ahmad. (2004). Panggelar Sastra. Jakarta: Pamulang.

Iskandarwassid (1992). Kamus Istilah Sastra. Bandung: Geger Sunten.

Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah FPBS Universitas PendidikanIndonesia. (2008). Palanggeran Éjahan Basa Sunda. Bandung:Sonagar Pers.

Koswara, Dédi (2010). Sastra Sunda Modérn. Bandung: JPBD FPBS UPI.

Lal, P. (1992). Mahabarata. Jakarta: Pustaka Jaya.

-----------------. (2008). Ramayana. Jakarta: Pustaka Jaya.

Lembaga Basa jeung Sastra Sunda. (1976). Kamus Umum Basa Sunda.Bandung: Taraté.

Lembaga Kebudayaan Mekar Parahiyangan. (2002). Ti Pulpén Nepika Pajaratan Cinta: Kumpulan Carpon Mini Sunda. Bandung:Girimukti.

Moesa, Radén Hadji Moehamad. 1907. Dongéng-dongéng Pieunteungeun.Batavia: Kantor Tjitak Kangdjeng Goepernemen (Landsdrukkerij).

Nalan, Athur S., spk. (1998). Mencippta Teater: Sebuah Pengantar MemahamiTeater dan Antologi Naskah Lakon. Bandung: Geger Sunten.

Rosidi, Ajip. (1995). Puisi Sunda. Bandung: Geger Sunten.

----------------. (2005). Babasan & Paribasa, Kabeungharan Basa Sunda. Bandung:Kiblat Buku Utama.

----------------. (2011). Guguritan. Bandung: Kiblat Buku Utama.

Rosidi, Ajip, spk. (2000). Ensiklopedi Sunda: Alam, Manusia, dan Budaya.Jakarta: Pustaka Jaya.

Rusyana, Yus (1992). Panyungsi Sastra. Bandung: Rahmat Cijulang.

----------------. (1993). Jajatén Ninggang Papastén. Bandung: Rahmat Cijulang.

----------------. (1995). Guguritan Munggah Haji. Bandung: Geger Sunten.

140 Pamekar Diajar BASA SUNDA Pikeun Murid SMA/MA/SMK/MAK Kelas X

Di unduh sehubungan : Bukupaket.com

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok - Sebutkan Itu

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sebutkan

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok - Sebutkan Itu

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sebutkan

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok - Sebutkan Itu

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sebutkan

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok - Sebutkan Itu

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sebutkan

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok - Sebutkan Itu

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sebutkan

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok - Sebutkan Itu

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sebutkan

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok – Sekali

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sekali

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok - Sebutkan Itu

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sebutkan

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok - Sebutkan Itu

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sebutkan

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok – Sekali

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sekali

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok - Sebutkan Itu

Naon Anu Jadi Ukuran Pangna Disebut Carita Pondok : ukuran, pangna, disebut, carita, pondok, Ukuran, Pangna, Disebut, Carita, Pondok, Sebutkan